حسين علوى مهر

280

روشها و گرايشهاى تفسيرى ( فارسى )

عبارت ديگر : آيا تفسير معتبر امكان دارد يا به تعبير گادامر و استادش هايدگر ، اعتبار يافتن تأويلات عينى ، ساده انديشى است . « 1 » برخى از دانشمندان هرمنوتيك غرب ؛ مانند ديلتاى معتقدند كه اعتبار در تفسير هم ممكن است و هم مقصود . هرش از پيروان مكتب ديلتاى مىنويسد : نيت مؤلف بايد معيارى باشد كه به وسيلهء آن اعتبار يا صحت هر تأويلى ( توضيح معناى عبارتى ) سنجيده شود . « 2 » اين مبناى علم هرمنوتيك ، در مبانى علوم اسلامى نيز وجود دارد . دانشمندان علم اصول براى فهم متن ، مباحث ارزنده‌اى را مطرح كرده‌اند كه مهم‌ترين آن‌ها دو بحث است كه نقش اساسى در برداشت صحيح از يك متن مىتواند داشته باشد ؛ يكى مباحث الفاظ و ديگرى مباحث حجيت . در مباحث الفاظ از مفاهيم عمومى متن سخن گفته مىشود ، و اين كه معنا و مدلول الفاظ هر متن چيست ؟ و نيز الفاظ يك متن ، در چه معنايى ظهور دارند ؛ مانند بحث اوامر كه مىگويند : معناى امر ، طلب است و ظاهر آن نيز وجوب را مىرساند . « 3 » در مباحث حجيت پس از اين كه معانى الفاظ و ظهور داشتن آن الفاظ در آن معانى ثابت شده ، روشن مىشود كه ظاهر معانى الفاظ براى مخاطب و شنونده حجت مىباشد ، همچنين است ظاهر معناى هر متنى به ويژه ظواهر كتاب آسمانى ( قرآن كريم ) و روايات رسيده از ائمهء معصومين عليهم السّلام كه معناى ظاهرى آن‌ها براى مخاطب حجيت دارد ، مگر اين كه دليلى بر خلاف آن معناى ظاهرى آورده شود . افزون بر آن ، براى فهم ظاهر هر متن و الفاظ آن در معناى ويژهء خود ، اصلى به نام « اصالة الظهور » مقرر شده است كه هر گونه احتمال خلاف ظاهر را مردود و غير قابل اعتنا مىداند « 4 »

--> ( 1 ) ريچارد پالمر ، علم هرمنوتيك / 550 . ( 2 ) همان / 70 . ( 3 ) براى فهم معانى ظاهرى الفاظ نيز قواعدى در علم اصول معين شده است كه از جمله آن مىتوان به مسألهء وضع ، رجوع به قول لغوى ، تبادر ، حقيقت و مجاز و مسائل ديگر ، اشارت نمود ، ر . ك : اصول الفقه ، ج 1 / 8 ؛ نيز تهذيب الاصول ، ج 1 / 35 - 37 . ( 4 ) و تمام اصل‌هاى ديگر براى فهم معانى ، مانند اصالة الحقيقه ، اصالة العموم ، اصالة الاطلاق و عدم تقدير